Britaniya Muzeyindən yüzlərlə əşyanın oğurlanmasını üzə çıxaran, akademik fəaliyyətini antikvar ticarətinə dəyişən doktor İttai Qradel 61 yaşında xərçəngdən vəfat edib.
Ömrünün son günlərində o, muzeyin direktoru tərəfindən "çox əhəmiyyətli töhfə" kimi qiymətləndirilən nadir medallardan birini alıb.
İttai Qradelin təzyiqlərindən sonra Britaniya Muzeyi oğurluqları Şotland Yarda bildirdikdən üç ildən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, polis araşdırması hələ də davam edir.
Danimarka hospisində vəfat etməzdən əvvəl o, özünə xas təmkinlə mənə demişdi ki, işin həllini görmədən ölməsi "bir az əsəbvericidir".
O, 2021-ci ildə muzey kolleksiyasından qiymətli daşların bəzən cəmi bir neçə funta eBay-də satıldığından şübhələndiyi zaman muzeyi araşdırmağa inandırmağa çalışmış, lakin əvvəlki rəhbərlik tərəfindən rədd edilmişdi.
2023-cü ildə öz araşdırmasını apardıqdan sonra muzey kolleksiyasından 2000 əşyanın oğurlandığını, itdiyini və ya zədələndiyini açıqladı.
Bu xəbər dünya mediasının diqqət mərkəzində oldu.
Qradelin əvvəlki xəbərdarlıqları ictimailəşdikdən sonra muzeyin direktoru Hartviq Fişer istefa verərək, "Britaniya Muzeyinin 2021-ci ildəki xəbərdarlıqlara lazımi səviyyədə cavab vermədiyi aydın idi" deyə etiraf etmişdi.
Qradel Metropolitan Polisinin araşdırmasına ifadələr vermişdi və istənilən məhkəmə işində əsas şahid olacaqdı.
Bir neçə həftə əvvəl mənə öləcəyini bildirdiyi zaman, araşdırmanın taleyindən narahat olduğunu söyləmişdi.
"Ölməzdən əvvəl ittihamların irəli sürüldüyünü görsəm, çox sevinərəm. Çünki əks halda şübhələnirəm ki, bu iş sadəcə sönəcək, ittihamlar heç vaxt irəli sürülməyəcək və heç bir nəticə olmayacaq," o demişdi.
Mənə bildirilib ki, yaxın aylarda yeni inkişaflar gözlənilir. Lakin Qradel onları görməyəcəkdi.
İttai ilə ilk dəfə 2023-cü ilin yayında, Britaniya Muzeyi oğurluqları ictimailəşdirdikdən bir neçə gün sonra mənə göndərdiyi e-poçta cavab verdikdə tanış oldum.
İlk söhbətimizi heç vaxt unutmayacağam. Gec idi və mən BBC-də bir montaj otağında oturmuşdum, TV News at Ten üçün oğurluqlar haqqında reportajı yeni bitirmişdim.
O, hekayəsini danışdıqca, təəccüblə və həyəcanla prodüserimə jestlər etməyə başladım. Bu, inanılmaz bir hekayə idi.
İttai mənə muzeyin yüksək vəzifəli kuratorunun necə oğurluq etdiyini və 2021-ci ildə sübutlarını muzey rəhbərliyinə necə göndərdiyini danışdı.
O, onlara özünün və tanıdığı digər antikvar dilerlərinin bilmədən onlayn olaraq muzeyin kolleksiyasından olan əşyaları aldığından şübhələndiyini söyləmişdi. Hətta şübhələndiyi kuratorun – Piter Hiqsin adının olduğu bir PayPal qəbzi də əlavə etmişdi.
Muzey İttainin narahatlıqlarını rədd etdi, baxmayaraq ki, dilerlərdən biri – Qradel ilə söhbətlərdən sonra – eBay-dən aldığı zeytun yaşılı qiymətli daşı geri qaytarmışdı.
O zamankı direktor müavini Conatan Uilyams beş ay sonra Qradelə yazaraq bütün əşyaların yerində olduğunu və iddialarının əsassız olduğunu bildirdi.
İttai daha sonra mənə bunun "qəribə" olduğunu düşündüyünü söylədi, xüsusilə də əşyalardan birinin yalnız onun xahişi ilə geri qaytarıldığı üçün yerində olduğu nəzərə alınsa.
Məhkəmə sənədlərindən indi bilirik ki, oğrunun həmin əşyanın 1963-cü ildə oğurlandığını bildirən əlyazma qeydi saxtalaşdırdığı iddia edilir. Muzey işçiləri qeydlərə inanmışdılar.
Muzeyin qəyyumlar şurasının sədri Corc Osborn mənə bunun "olduqca mürəkkəb bir ört-basdır işi" olduğunu söylədi.
Piter Hiqs hər hansı bir qanunsuzluğu inkar edir.
Qradelə ölümündən əvvəl Britaniya Muzeyi medalını təqdim edərkən, muzeyin hazırkı direktoru doktor Nikolas Kulinan ona yazmışdı ki, bu, "sizin biliyinizə və səhvlərin düzəldilməsi üçün qətiyyətli əzminizə hörmətimizin bir əlamətidir".
Lakin 2021-ci ildə Qradel muzey rəhbərliyi tərəfindən rədd edildiyini hiss etmişdi.
O, mənə dedi: "Başqa heç nə düşünə bilmirdim. Bununla başa çıxmağın yeganə yolu, həyatımı ələ keçirməsinə, bir obsesiyaya çevrilməsinə icazə vermək idi."
2010-cu ildə ilk dəfə diaqnoz qoyulan böyrək xərçəngi 2022-ci ildə geri qayıtdı və "mən bunu ölüm yatağında olana qədər bitirməli idim," o dedi.
"Əgər iş bitmədən ölsəydim, bunu olduqca dəhşətli hesab edərdim."
İttai ilə yaxşı tanış oldum, çünki ilk xəbər yayıldıqdan sonra BBC Radio 4 üçün "Britaniya Muzeyindəki Oğru" adlı bir podkast, BBC Two və iPlayer üçün isə bir film hazırladıq.
Orada, onun köməyi ilə, Britaniya Muzeyinin oğrusunun necə fəaliyyət göstərdiyini və İttainin nə baş verdiyini necə anladığını araşdırdıq – və həmçinin dünyanın digər dilerlərinə satılmış oğurlanmış əşyaları tapdıq.
Bu, bizə İttai Qradelin tamamilə təkrarolunmaz bir insan olduğunu anlamağa kömək etdi.
1965-ci ildə İsrailin Hayfa şəhərində, Britaniyalı ata və Danimarkalı ananın ailəsində anadan olan yəhudi ailəsi, o iki yaşında ikən Danimarkaya köçdü.
İttai qəribə və obsesiv idi. Uşaqlığını "tamamilə nerd" kimi təsvir edirdi.
"Mən bütün Papaları və Papaların illərini bilirdim, Müqəddəs Peterdən başlayaraq, yəni 2000 il," o dedi.
18 yaşında, məktəbi bitirdikdən sonra Böyük Britaniyaya köçdüyü zaman Britaniya Muzeyinə aşiq oldu.
Balıq və çips dükanında qab yuyaraq və London Metrosunda işləyərək yarımştat işlədiyi müddətdə, bütün boş vaxtını muzeydə keçirməyə başladı.
"Mən muzeyi şöbəbəşöbə, vitrinbəvitrin, bir neçə ay ərzində sistematik olaraq gəzdim. Və inanıram ki, o zaman sərgilənən hər bir əşyanı görmüşəm."
Onun həm də fotoqrafik yaddaşı var idi ki, bu da sonrakı detektiv işində çox faydalı oldu.
Məsələn, buna görə də o, eBay-də satışda olan bir əşyanın şəklini görə bilirdi – və sonra onun 1920-ci illərdə Britaniya Muzeyinin qiymətli daşlar kolleksiyası haqqında sahib olduğu qeyri-adi bir kitabda olan xətti rəsmə tamamilə bənzədiyini xatırlayırdı.
Onunla vaxt keçirmək həmişə zövqlü idi. Qədim dünya haqqında biliyi sonsuz idi; onun xüsusi maraq sahəsi qiymətli daşlar idi.
"Müasir brilyant üzüklər qədər darıxdırıcı heç nə yoxdur," o, gülümsəyərək bizə dedi. Onun diqqəti qədim Yunanıstan və Roma dövrünə aid, mürəkkəb fiqurlarla, bəzən tanrıların şəkilləri və ya portretləri ilə oyulmuş, zərgərlikdə asma kimi taxılan və üzüklərdə möhür daşı kimi istifadə olunan daşlara yönəlmişdi.
O, bunu "2000 ildir unudulmuş bir hekayəni kəşf etdiyim zaman saf sevinc partlayışı" kimi təsvir edirdi.
Onun sevinci yoluxucu idi və serial üzərində işləyən hamımız onun biliyi və həvəsi ilə valeh olmuşduq.
2023-cü ildə Danimarkadakı evində görüşdüyümüz zaman, onun iş otağında üstü şüşəli vitrinlər qiymətli daşlarla dolu idi, sanki özünün kiçik bir muzeyi idi.
Və o zaman bir çoxunun yanında ağ nöqtələr var idi. Bunlar muzeyə aid olduğunu bilmədən aldığı və indi geri qaytarmağı planlaşdırdığı əşyalar idi.
Onlardan yüzlərlə var idi. Ümumilikdə o, nəticədə 360-dan çox əşyanı muzeyə geri qaytardı.
Qradel illərini sevmədiyi akademik fəaliyyətdə keçirmişdi.
Ölməzdən əvvəl ondan həyatında ən çox nə ilə fəxr etdiyini soruşdum. Oğrunu ifşa etmək üçün göstərdiyi səylərə istinad edəcəyini gözləyirdim.
Əslində o, "naməlumluğa atılmaq və akademik vəzifəmdən istefa vermək cəsarətim var idi. Mən buna temperamentcə uyğun deyildim. Bu, universitetlərin günahı deyildi," dedi.
Karyerasındakı bu dəyişiklik 2013-2020-ci illər arasında "həyatımın ən xoşbəxt illərinə" səbəb oldu, o zaman o, qiymətli daşlar və digər antikvar əşyaları alıb satmaqla dolanmağa başladı.
"İstədiyim vaxt yuxudan oyanırdım, səyahət edirdim və yaxşı pul qazanırdım."
Əlbəttə ki, Britaniya Muzeyi işindəki rolundan da qürur duyurdu.
"Bu oğurluqları üzə çıxarmaqla muzeyə yaxşılıq etmədim, çünki bu, quruma ziyan vurdu. Lakin mənim başqa seçimim yox idi. Lakin muzeyə yeni və daha yaxşı rəhbərlik əldə etməkdə kömək etməklə böyük bir yaxşılıq etdim."
Həmin yeni rəhbərlik indi ona muzeyin ən yüksək mükafatını təqdim edib.
O, mənə "bununla bağlı özünü yaxşı hiss etdiyini" söylədi.
"Dedilər ki, məhkəmə işi bitdikdən və ya razılaşma əldə edildikdən sonra bunu etməyi planlaşdırırdılar. Lakin əlbəttə ki, mən ittiham tərəfindən şahid kimi çıxış etməli olduğum müddətcə bunu edə bilməzdilər," o mənə dedi.
"Ölümcül xəstəliyimi nəzərə alsaq, bu artıq əhəmiyyətli deyil."
Prodüser Larisa Kennelli ilə sonuncu dəfə Danimarka xəstəxanasında görüşdük və İttai ölürdü.
"Xərçəngi iki dəfə məğlub etdim, amma üçüncü dəfə şanslı olmayacağam."
O, bizə akademik əsərlərinə əlavə olaraq geniş auditoriya üçün qiymətli daşlar haqqında bir kitab yazmadığına görə təəssüfləndiyini söylədi.
O, "diqqətəlayiq qiymətli daşlar və onların dünya haqqında tarixlərini necə danışa biləcəyi" haqqında hekayələrini bölüşmək istəyirdi. O, bunun bestseller olacağına əmin idi.
O, həm də bu kiçik əşyalara olan sevgisini çox az insanın bölüşdüyünə görə təəssüflənirdi. "Mənim ölümümlə bir qiymətli daş mütəxəssisi azaldı," o, kədərlə bizə dedi.
Klassik qiymətli daşlar 18-ci və 19-cu əsrlərdə çox populyar idi, sonra isə populyarlıqlarını itirdilər. Britaniya Muzeyindəki oğurluqların hekayəsi və İttainin bu işdəki rolu bu qədim əşyaları yenidən diqqət mərkəzinə gətirdi.
O, Britaniya Muzeyi tərəfindən oğurlanmış əşyaları izləmək üçün işə götürülən insanlardan birinin qiymətli daşları öyrənməyi karyera seçəcəyinə və ya bu yüksək profilli hekayənin "tələbələri maraqlandırmağa və bu sahəyə yönəltməyə" inandıracağına ümid etdiyini söylədi.
Bu, sonuna qədər quru yumor hissini qoruyan diqqətəlayiq bir insan üçün layiqli bir miras olardı.
Qardaşı Kim Oren Qradel mənə bir neçə həftə əvvəl dəfn mərasimi müzakirə olunarkən baş verən bir hadisəni danışdı. Keşiş İttaiyə kilsənin kifayət qədər dolu olduğunu və yer təmin etmək üçün planlaşdırma lazım olduğunu söylədi.
İttai kinayə ilə cavab verdi: "Əgər ölməyi planlaşdırdığım günü sizə deyərək işinizi asanlaşdıra bilsəm, bunu reallaşdırmaq üçün əlimdən gələni edərəm."
Kim dedi ki, "gülmək rahatlıq verdi."
Son söhbətlərimizdən birində, səsi artıq çox zəifləmişdi, İttai mənə başına gələnlərlə barışdığını söylədi.
"Ölməyə tamamilə boyun əymişəm," o dedi.
Qalanlarımız üçün bu qeyri-adi, qətiyyətli və dərin bilikli insanın olmadığı bir dünyaya öyrəşmək bir qədər vaxt aparacaq.
Mənbə: BBC News
